Sokograd je nekada bio bastion Rimljana. Nastao je u periodu Justinijana za odbranu od Avara i Slovena od I do VI veka. Pominje se u vreme Stevana Nemanje oko proterivanja bogumila i tada je prvi put razaran. Na njegovim temeljima u XIV veku sagrađena je potpuno nova tvrđava koja nije imala dug vek. Obnovljen ostaje u sastavu srednjevekovne Srbije do 1413. godine, kada ga Bajazitov sin Musa Kesedžija konačno razara.

Neobicna legenda pripoveda se u narodu o nastanku Sokobanje, jacini i snazi njene mineralne vode.
„Nekad, u vremena davna, silan velmoža, gospodar tvrdog Soko-grada, jahaše sam kotlinom. Odjednom, smrači se nebo nad Ozrenom, sevnu munja s Oštre čuke. Pa, grunu grom i zadrhta zemlja sve do Šiljka na surom Rtnju. Poskoči uplašeni hat. Jahač pade s njega i izgubi svest. Kad se gospodar Soko-grada osvesti, učini mu se da su mu sve kosti polomljene. Nije mogao na noge da se osloni. Ležao je bespomoćno i čekao smrt. Iznenada, začu klokot vodenog ključa. Polako i bolno se pridiže da vidi odakle to dopire i vide sokola slomljenog krila kako prilazi kladencu. Soko gurnu krilo u vodu i krilo zaceli. Videvši to, primače se kladencu pa desnicu ruku u vodu stavi, a snaga u njoj ožive. Kad to gospodar Soko-grada vide, onako u odelu gospodskome, okupa se u kladencu, dotle nepoznatom, ozdravi odmah pa se orno vrati u tvrdi grad. Odmah naredi da se kuća nad izvorom digne.

Zamalo proču se glas o vodi isceliteljici na sve cetiri strane sveta. Sa svih strana navali kljasto i bogaljasto - oni sto im duša u nosu bejaše da na ključu vode vidarice melemom svojim boljkama potraže.
Ozdraviše mnogi od vode u kotlini izmedju Ozrena i Rtnja. Oni sto su najvise bolni bili, tu i domove podigoše.”

Sokobanja je dobila ime po Sokogradu koji se još nazivao i Sokolac, Sokolica i Sokolnik.

A.M.

Putovanja u inostranstvo nekadašnjih žitelja grada Knjaževca su bila retka.U prvoj polovini prošlog veka u Austriju, Francusku i Nemačku putovali su samo imućni poslovni ljudi, poput Dragog i Žike Atanaskovića, koji su nemačkom robom snabdevali zanatlije. U prekookeanske zemlje odlazili su brodovima samo oni, koji su «trbuhom za kruhom» tražili svoje parče neba na kugli zemaljskoj i to zauvek. Takvih je i u Srbiji bilo malo još manje iz ovog kraja.

Dosta Knjaževčana je išlo u susednu Rumuniju na rad, vođeni bujerima ili boljarima, po negde nazvani i dragomanima, koji su se bogatili na njihov račun. U Bugarsku se putovalo ređe zbog ranijih ratnih sukoba, a prelaz preko granice bio je moguć samo za vreme graničnih svečanosti, kao na primer, na dan sv Prokopija, na prelazu Kadibogaz, iznad sela Novog Korita, kada su tamo masovno odlazili ljudi svim prevoznim sredstvima, a neki na toj razdaljini (27 kilometara od Knjaževca) i pešice u jednom pravcu. .

Svečano otvaranje susreta građana obe zemlje bilo je na ničijoj zemlji, a po otvaranju je bio dozvoljen obostrani prelaz u dubinu strane teritorije do jednog kilometra. Na našoj strani bilo je puno trgovačkih štandova, mahom sa izloženim svilenim tkaninama, maramama, muškim košuljama, vunenim šalovima, obućom. Na bugarskoj strani bilo je predmeta od porcelana, cigareta, a najviše su se prodavali parfemi i ružina ulja, koja su naši građani masovno kupovali. Na svečanom otvaranju svirala je vojna muzika i na jednoj i na drugoj strani, a bilo je i govornika… Posebne dozvole za prelaz granice dobijali su građani koji su imali nepokretnu imovinu u drugoj teritorijii, zbog obrade zemlje.

Nakon Drugog svetskog rata, a i sada u XXI veku Knjaževčani putuju duž cele Evrope, a i sveta, što zbog posla, što turistički.. Najviše ih je u drugoj polovini XX veka radilo u Francuskoj, u fabrikama «Pežo» i «Reno» (preko 250 radnika), u Nemačkoj i Austriji (građevinski radinici -zidari i armirači), u Engleskoj i Švajcarskoj, medicinsko osoblje (lekari i sestre), u Holandiji (oko 50 radnica u proizvodnji cveća).

Danas putuju na turističke destinacije u Turskoj, Grčkoj, Egiptu, Španiji, a mnogi mladi pronalaze privremeni posao u SAD.

Pod ovim naslovom nedavno je izašla ekskluzivna monografija o osam znamenitih lečilišta koja su, iz sopstvene ili državne kase, podizali pripadnici dve srpske dinastije - Karađorđevića i Obrenovića.

Put od lekovitih vrela do kraljevskih banja u Srbiji bio je duži od stoleća. Početkom 19. veka one su stasavale zajedno sa mladom srpskom državom i dve kraljevske loze - Karađorđevića i Obrenovića. Iako su kroz istoriju bili nepomirljivi protivnici, oni na vlasti nisu rušili ono što su njihovi prethodnici sagradili, već su nastavljali da ulažu u banje i iz svoje i iz državne kase. Podizali su banjska kupatila, fontane i česme, uporedo sa luksuznim vilama, letnjikovcima i dvorcima, tako da ta zdanja i danas predstavljaju simbole banja koje se mogu nazvati kraljevskim: Vrnjačke, Ribarske, Koviljače, Bukovičke, Niške, Vranjske, Brestovačke i Sokobanje.

Pod pokroviteljstvom prestolonaslednika Aleksandra II, izdavačka kuća „Gastro print” i redakcija časopisa „Turistički svet” nedavno su objavile ekskluzivnu monografiju „Kraljevske banje Srbije”, autora Zdravke Bubreško. U ovom dvojezičnom izdanju sa hologramom, uz obilje arhivskih i savremenih fotografija, faktografski i anegdotski ispričana je priča o osam znamenitih banja koje su svojevremeno bile mondenski i kulturni centri Srbije. To je deo šireg projekta afirmacije naših banja sa aristokratskim pedigreom, uz nadu da jednoga dana one uđu u grupaciju Kraljevske banje Evropske asocijacije banja.

Zubuni i libada

„Turistička sezona Sokobanje u Miloševo vreme počinjala je u proleće i trajala do prvih prohladnih dana. Banja je bila na glasu. Decenijama je u nju dolazio otmeniji svet, ugledni trgovci, činovnici, poznati glumci i pisci… Na banjskom šetalištu mešali su se zubuni i suknje seoskih žena sa libadama gradskih gospođa, a kasnije, pred kraj veka, i sa gošćama iz inostranstva obučenim po poslednjoj evropskoj modi. Na glavnom šetalištu i obližnjim ulicama bilo je 17 mehana i oko 40 zanatlijskih radnji.”

Osam srpskih banja u kojima su se svojevremeno odmarali članovi dinastija Obrenović i Karađorđević ima sve uslove da uđe u grupaciju Evropskih kraljevskih banja, izjavila je Ljiljana Rebronja, autorka knjige “Kraljevske banje Srbije”.

Na predstavljanju knjige u Belom dvoru, ona je rekla da Vrnjačka Banja, Banja Koviljača, Sokobanja, Ribarska, Vranjska, Bukovička, Niška i Brestovačka Banja treba da uđu u tu grupaciju, koja deluje u sastavu Evropskog udruženja banja.

Njihov ulazak među evropske kraljevske banje predstavljao bi izuzetnu marketinšku podršku na evropskom tržištu, rekla je Rebronja i pozvala javne ličnosti Srbije da deo odmora provedu u banjama i tako doprinesu njihovoj promociji na domaćem i inostranom tržištu.

Knjigu “Kraljevske banje Srbije” izdala je redakcija lista “Turistički svet” i izdavačko preduzeće “Gastroprint”.

A.M.

Ostaci rudarenja iz rimskog perioda, kao i skorija istraživanja pokazuju da u “utrobi” Stare planine ima bogatih nalazišta.

Eksploatacija metala na području opštine Knjaževac, prema mišljenju nekih istraživača, potiče još iz predrimskog perioda, mada su ostaci rudarenja iz ovog doba teško uočljivi. Rudarenje za vreme vladavine Rimljana je neuporedivo intenzivnije vezano za eksploataciju zlata, srebra, bakra i gvožđa,u odnosu na pomenuti period, o čemu svedoče i dobro očuvane podzemne rudničke prostorije u mnogim mestima, kao i ostaci topionica, nađene u selu Ravna.

Rimski rudarski radovi konstatovani su, uglavnom u Zaglavku, u Budžaku: oko Aldinca, Gradišta, Pričevca, Repušnice, Starog Korita, Drvnika, Crnog Vrha. Prema nalazima, maksimalni domet rudarstva, dostignut je u II i III veku n.e. Pored eksploatacije zlata, srebra i bakra iz primarnih rudnih tela Rimljani su vršili i eksploataciju nanosnih ležišta (rečni nanosi). Ostaci ovakve eksploatacije očuvani su u području Kalne, Balta Berilovca, gde postoje neke rimske ruševine, verovatno, ostaci rudničke kolonije i topionice zlata.

Uporedo sa razvojem rudarske eksploatacije primarnih i sekundarnih ležišta, razvijalo se i topioničarstvo. Topionice su registrovane kod Gradišta, gde su u III veku n.e. bila značajna nalazišta metalnih ruda i u drugim selima Zaglavka i Budžaka.

Istraživanja novijeg datuma vršili su Nemci i naši privatni koncesionari, a vezana su za period između dva svetska rata, kao i u vreme njihovog trajanja. Radovi ovog tipa vršeni su u okolini Gradišta, Gabrovnice, Papratne, Inovske i Štitarske reke, na desnoj obali Timoka, od Balta Berilovca, do Gabrovnice. Prva istraživanja ležišta gvožđa, prema dokumentaciji, vršio je D.Antula, 1912. godine, u okolini Aldinca. Istraživanja su nastavljena posle Drugog svetskog rata, a tragalo se za uranom, bizmutom i zlatom.

Rudarsko - topioničarski basen Bor je od 1956 - 1958. godine izvodio istražne radove u okolini Aldinca (Aljin dol), koji su ukazali na visoke sadržaje zlata, srebra bakra i bizmuta. Godine 1963. stručnjaci Zavoda za privredni razvoj sreza Zaječar i Zavoda za nuklearne sirovine iz Beograda, vršili su geološko - geofizička istraživanja rudnih pojava gvožđa. U izveštajima ovih institucija, ističe se da je kod Aldinca i Repušnice uitvrđeno više izdanaka kvalitetne rude gvožđa, debljine tri metra. Gvožđe se nalazi u zoni granite, gabra, i kristalnih škriljaca, a rudni minerali su hematit, magnetit i limonit. Magnetit se javlja u vidu sočiva, a hematit i limonit u vidu žice. Značajnih ležišta gvožđa, kvalitetnih vrednosti, kao u Aldincu i Repušnici ima u Gradištu, Starom i Novom Koritu, Dejanovcu, Papratni i Gabrovnici. Primarna ležišta molibdena javljaju se kao ležišta sa neznatnim sadržajem zlata, bakra i srebra, i kao uransko - molibdenska ležišta.

Pored postojećih ležišta u Mezdreji, Inovskoj reci i Gabrovnici, gde su i izvođeni istražni i eksploatacioni radovi za vreme rada rudnika uranijuma, postoji veliki broj uranijumskih pojava, čija ekonomska vrednost nije pouzdano utvrđena, a najvažnije su u Radičevcu, Aldinoj reci i Papratni. Ležište mangana nalazi se na samoj srpsko - bugarskoj granici, južno od Pisane bukve. Prema dosadašnjim saznanjima, ima visoke koncentracije metala, pa je s tog stanovišta Preporučljivo njihovo istraživanje i eksploatacija
.Vredno je još napomenuti aluvijalne nanose Crnorečke, Aldine, Inovske, Gabrovničke, Žukovske, Berčinovačke i Jelašničke reke.

Dugi niz godina su rudnici uglja u ovoj opštini bili jedina privredna delatnost. Svi su zatvoreni neopravdano. Nekada je dan rudara (06.08.) za većinu ljudi ovog kraja bio svetkovina (programi, nagrade, priznanja, sportske igre), a danas se toga seća samo mali broj rudarskih penzionera.

Dokumentacija inženjera rudarstva i geologije, koji su vršili ispitivanja i utvrđivanje rezervi, pokazuju da potencijalne rezerve svih vrsta uglja (kameni, mrki, lignit, antracit) na području ove opštine iznose oko 200 miliona tona. U Vlaškom polju (1950 - 1962, i primitivna eksploatacija od 1991 - 1995), npr. «leži» oko tri miliona tona kamenog uglja, čija je kalorična vrednost od 5 - 6 hiljada kalorija. Ako bi rudari, godišnje prosečno iskopavali 100.000 tona sa ovog nalazišta, rudnik bi mogao da radi u narednih 30 godina.

U bivšem rudniku uglja “Dobra sreća” u Vini (1896 -1972), ispitane rezerve se procenjuju na oko 1,5 miliona tona, što uz godišnju eksploataciju od 100.000 tona “dozvoljava” rad u narednih 15 godina.

U ležištu kamenog uglja, u Podvisu (1884 -1968), postojeće rezerve su dosta iscrpljene, nove nisu potvrđene, što ne znači da ne postoji mogućnost za ispitivanje i utvrđivanje novih. Slična je situacija i sa ležištima na Tresibabi (1887, u sastavu rudnika “Podvis”). za koje nema podataka o ležištima viših kategorija.

Kameni ugalj iz bivših rudnika sa teritorije knjaževačke opštine, što se tiče mogućnosti za koksovanje, predstavlja izuzetno vrednu sirovinu, uz mali nedostatak: poseduje relativno visoku koncentraciju sumpora i pepela, što se može otkloniti kvalitetnom separacijom.

Mrkog uglja ima na području Trgovišta, Dubrave (1922 -1959, istraživanja iz 1976. godine pokazala da ovaj rudnik ima perspektivu) i Jelašnice. Utvrđene rezerve viših kategorija “kreću se” oko 5 miliona tona, a potencijalne rezerve dostižu vrednost, čak do 30 miliona tona. Mrko lignitski ugalj sa ovog područja predstavljao bi najpre, ogrevsku sirovinu za široku potrošnju.

Ležišta antracita, nalaze se na području bivšeg rudnika u Ćuštici, a rezerve nižih kategorija, procenjuju se se na pet miliona tona. Može se slobodno reći da je antracit sa ove teritorije najkvalitetniji. Ima ga još i na području Ošljana, kao i u okolini Kalne.

Jedan od glavnih razloga zatvaranja ovih rudnika su slabija tražnja za ogrevom (prelazak na druge energente), modernizacija železnice (dizel i električne lokomotive) i nesreće koje su se događale u ovim rudnicima.

Neopravdano i ishitreno zatvaranje ovih rudnika, doprineli su stagniranju privrede knjaževačke opštine (neko vreme rudarstvo je bilo i jedina privredna grana), odnosno prestruktuiranju u druge grane, gde danas situacija nije nimalo ružičasta, a s obzirom na kapacitete i kvalitet rude u ovom kraju, njihovo oživljavanje bi bio pravi potez, kao i perspektiva.